الثورة الصناعية الرابعة: آفاق وتحديات
October 10, 2024

الثورة الصناعية الرابعة: آفاق وتحديات

الثورة الصناعية الرابعة: آفاق وتحديات


يمكن تعريف الثورة بأنها مجموعة من التغيرات النوعية في المكونات المختلفة التي تغير في جوهر وكيان هذه المكونات. ومنها المكونات المادية مثل ثورات الزلازل والبراكين، والمكونات المجتمعية مثل الثورة الفرنسية، والمكونات العلمية مثل الثورة الصناعية الأولى. ويستخدم مصطلح الثورة الصناعية للدلالة على التغيرات الجوهرية الناتجة عن الاكتشافات والاختراعات العلمية في المجتمعات.


يؤرخ للثورة الصناعية الأولى بالعام 1760م في بريطانيا عندما اخترع الأسكتلندي جيمس واط المحرك البخاري، حيث استُخدم هذا المحرك لتشغيل السفن والقطارات وآلات النسيج، وبالتالي الانتقال من نمط الإنتاج الزراعي إلى نمط الإنتاج الصناعي. وقد أحدثت الثورة الصناعية الأولى تغييرات هائلة في وسائل الإنتاج وتركت بصمات قوية في النظم الفكرية والسياسية في بلاد العالم المختلفة وبشكل خاص في أوروبا.


ثم بدأت الثورة الصناعية الثانية مع نهاية القرن التاسع عشر، حيث أدت أعمال ماكسويل وفاراديه إلى اختراع المحركات والمولدات الكهربائية، وكان ذلك بحدود عام 1870م، بالإضافة لاختراعات توماس أديسون عام 1880م والتي أدت إلى شيوع استخدام الكهرباء للإنارة. وفي العام 1823م حصل صامويل براون على براءة اختراع لأول محرك احتراق داخلي. وفي العام 1908م تم تشغيل أول خط إنتاج للسيارات على يد هنري فورد. وقد أطلقت الثورة الصناعية الثانية موجة هائلة من الأبحاث العلمية والاكتشافات في كل مناحي الحياة.


أما الثورة الصناعية الثالثة فقد بدأت في أواسط القرن العشرين وكان أول اختراعاتها جهاز الكمبيوتر الذي يعمل بالأرقام الثنائية في عام 1946م، ومن ثم اختراع الروبوت الصناعي وتشغيله في المصانع في ستينات القرن العشرين. وفي تلك الفترة تم تصنيع الترانزيستور والدوائر المتكاملة والمعالجات الدقيقة. وفي تسعينات القرن الماضي تم تفعيل شبكات الاتصال الحديثة باستخدام الألياف الضوئية، وشبكة الإنترنت وتشغيل أنظمة الأجهزة الخلوية والكمبيوتر المحمول. حتى وصلنا إلى المنصات الرقمية الشهيرة مثل جوجل وتويتر وفيسبوك، وإضفاء الطابع الرقمي على مختلف جوانب الحياة.


وتعتبر بداية الألفية الحالية هي بداية الثورة الصناعية الرابعة. ويعتبر كلاوس شواب رئيس المنتدى الاقتصادي العالمي ومؤسسه أول من استخدم هذا المصطلح وروج له. وتتمثل الثورة الصناعية الرابعة بمجموعة من الابتكارات التكنولوجية والاختراعات العلمية في مجالات مختلفة مثل: الذكاء الصناعي، وإنترنت الأشياء، والروبوتات المرنة، وهندسة النانو، والحوسبة السحابية، والطباعة الثلاثية الأبعاد، والواقع المعزز، والهندسة الحيوية، وغيرها... فالثورة الصناعية الرابعة هي نتيجة لتفاعل وانصهار هذه المكونات في الفضاء الرقمي، وتتميز بالسرعة والتعقيد والشمول. ومن اللافت للنظر تسويق الغرب الرأسمالي للثورة الصناعية الرابعة وتبشيره بها، فمثلا يقول كلاوس شواب في المنتدى الاقتصادي في دافوس عام 2016: "إننا نقف اليوم على أعتاب الثورة الصناعية الرابعة التي ستغير جذريا الحياة التي نحيا بها ونعمل. وسيشمل هذا التحول الجبار جميع مناحي حياتنا، وسيكون فريدا من نوعه في تاريخ البشرية سواء من حيث حجم التغيير أو تعقيده. والحقيقة أننا لا نعرف بالضبط كيفية هذا التحول لأننا نعيش زخمه العارم لحظة بلحظة، لكننا نعلم على وجه اليقين أنه لكي ننجح في مواكبة الدول المتقدمة فإن استجابتنا لهذه التغيرات يجب أن تكون شاملة ومتكاملة".


وفيما يلي عرض لبعض أهم مكونات الثورة الصناعية الرابعة:


1) إنترنت الأشياء: وهو عبارة عن نظام يستعمل شبكة الإنترنت لمراقبة مختلف نواحي الحياة والتحكم بها أيضا، حيث يمكن التحكم بكل شيء عن طريق شبكة الإنترنت.


2) الذكاء الصناعي: وهو عبارة عن نوع من أنواع البرامج الحاسوبية يستطيع مشابهة العقل الإنساني من حيث القدرة على التفكير واتخاذ القرارات، بناء على معالجة كمية هائلة من البيانات، وله القدرة أيضا على التعلم والتفاعل مع البيئة المحيطة.


3) الواقع المعزز: ويمكن تعريفه بأنه نظام يعدل الواقع ويعززه بإضافة صور وأصوات من العالم الافتراضي بحيث يندمجان في بيئة واحدة.


4) الروبوتات والأتمتة الصناعية: الروبوت هو آلة مرنة توجد فيها قابلية البرمجة والتحكم وتشبه الإنسان أو أجزاء من الإنسان أو الحيوانات في بعض الصفات، وفي بعض الأحيان تستطيع التصرف بشكل مستقل. والأتمتة الصناعية تتمثل في تشغيل الآلات وخطوط الإنتاج بشكل تلقائي من دون تدخل البشر.


5) الطباعة الثلاثية الأبعاد: وهي تقنية حديثة يمكن من خلالها البناء عن طريق نفث المواد المناسبة في المكان المناسب. ويمكن من خلال هذه التقنية تصنيع الآلات وبناء البيوت بسرعة كبيرة جدا بحيث أنه يمكن بناء بيت كامل خلال أربعة أيام. وقد بدأت هذه الفكرة على يد إيمانويل ساكس عام 1993 ثم كانت الانطلاقة الكبرى لها عام 2003.


يقول إريك شميدت وجاريد كوهين في كتابهما "العصر الرقمي الجديد وإعادة صياغة مستقبل الشعوب": "بفضل القوة الهائلة للتكنولوجيا الرقمية سقطت الحواجز التي كانت تفصل بين البشر، كالبعد الجغرافي واختلاف اللغات والافتقار للمعلومات، وتحررت الإمكانيات الإبداعية الكامنة للبشرية على شكل موجة هادرة جديدة تزداد قوة من غير توقف".


ومن المتوقع أن توفر الثورة الصناعية الرابعة إمكانيات هائلة للبشرية في مجالات الحياة المختلفة، ويمكن تلخيص أهم فوائد هذه الثورة فيما يلي:


1) زيادة كميات الإنتاج والتوسع في الإنتاج الزراعي والصناعي والأعمال التجارية.


2) تحسين نوعية الإنتاج بشكل غير مسبوق في كثير من المنتجات.


3) إبعاد الإنسان عن العمل في الأماكن الخطرة، مثل عمليات إنتاج اليورانيوم وصهر الحديد.


4) تقليل ساعات العمل، وأعداد العمال.


أما مخاطر هذه الثورة الصناعية فيمكن تلخيصها فيما يلي:


1) هيمنة الآلات والأجهزة على حياة الإنسان، وإضعاف العلاقات المجتمعية، وبالتالي إضعاف الأسرة والتواصل بين البشر.


2) خطر سيطرة الآلات على البشر وإمكانية استعبادها الإنسان.


3) الاستغناء عن العمال وتفشي البطالة.


4) من خلال تقنية إنترنت الأشياء يمكن مراقبة الناس والأشياء عن بعد كما يمكن التحكم بهم أيضا.


وأود أن أنوه ببعض الملاحظات المهمة في هذا المجال:


1) يوجد ترويج تجاري واضح لفكرة الثورة الصناعية الرابعة من الغرب، وهذا يأتي في إطار العقلية الرأسمالية التنافسية، التي تنظر للبلاد الأخرى على أنها مورد للمواد الخام وسوق استهلاكية. حيث ينظر لمنتجات هذه الثورة على اعتبار أنها بضاعة لا بد من تسويقها وتهيئة الأسواق لاستخدامها.


2) إن المدقق في واقع الثورة الصناعية الرابعة يستطيع أن يرى أنها مجرد امتداد للثورة الصناعية الثالثة، وأن الترويج لها يأتي ضمن الصراع الهائل بين الشرق والغرب وتحديدا بين أمريكا والصين، وذلك بقصد التمهيد للاستيلاء على الأسواق في العالم.


3) تعيش أمريكا ظروفاً قاسية في ظروف تنافس دولي شديد وتحاول أن تسجل أية إنجازات ممكنة.

كتبه للمكتب الإعلامي المركزي لحزب التحرير
عبد الله حامد (أبو حامد)

More from null

غیاب نقش دولت در مواجهه با فاجعه بهداشتی - تب دنگی و مالاریا

غیاب نقش دولت در مواجهه با فاجعه بهداشتی

تب دنگی و مالاریا

در سایه گسترش وسیع تب دنگی و مالاریا در سودان، ویژگی‌های یک بحران بهداشتی حاد آشکار می‌شود که نشان‌دهنده غیاب نقش فعال وزارت بهداشت و ناتوانی دولت در مقابله با همه‌گیری است که روز به روز جان‌ها را می‌گیرد. با وجود پیشرفت علمی و فناوری در علم بیماری‌ها، حقایق آشکار می‌شود و فساد نمایان می‌گردد.

غیاب برنامه واضح:

با وجود عبور تعداد مبتلایان از هزاران نفر، و ثبت مرگ و میر به صورت عمده بر اساس برخی منابع رسانه‌ای، وزارت بهداشت برنامه واضحی برای مبارزه با این همه‌گیری اعلام نکرده است. عدم هماهنگی بین نهادهای بهداشتی و فقدان دیدگاه پیشگیرانه در برخورد با بحران‌های همه‌گیر مشاهده می‌شود.

فروپاشی زنجیره‌های تأمین پزشکی

حتی ساده‌ترین داروها مانند "بندول" در برخی مناطق کمیاب شده‌اند، که نشان‌دهنده فروپاشی در زنجیره‌های تأمین و عدم نظارت بر توزیع داروها است، در حالی که فرد به ساده‌ترین ابزارهای تسکین و حمایت نیاز دارد.

غیاب آگاهی‌رسانی اجتماعی

هیچ کمپین رسانه‌ای مؤثری برای آموزش مردم در مورد روش‌های پیشگیری از پشه یا شناسایی علائم بیماری وجود ندارد، که باعث افزایش شیوع عفونت می‌شود و توانایی جامعه در محافظت از خود را تضعیف می‌کند.

ضعف زیرساخت‌های بهداشتی

بیمارستان‌ها از کمبود شدید کادر پزشکی و تجهیزات و حتی ابزارهای تشخیصی اساسی رنج می‌برند، که پاسخ به همه‌گیری را کند و تصادفی می‌کند و زندگی هزاران نفر را به خطر می‌اندازد.

کشورهای دیگر چگونه با همه‌گیری‌ها برخورد کردند؟

 برزیل:

- کمپین‌های سمپاشی زمینی و هوایی با استفاده از سموم دفع آفات مدرن راه‌اندازی کرد.

- پشه‌بند توزیع کرد و کمپین‌های آگاهی‌رسانی اجتماعی را فعال کرد.

- داروها را به طور فوری در مناطق آلوده فراهم کرد.

بنگلادش:

- مراکز اضطراری موقت در محله‌های فقیرنشین ایجاد کرد.

- خطوط تلفن گرم برای گزارش و تیم‌های واکنش سیار فراهم کرد.

فرانسه:

- سیستم‌های هشدار اولیه را فعال کرد.

- نظارت بر پشه‌های ناقل را تشدید کرد و کمپین‌های آگاهی‌رسانی محلی را آغاز کرد.

بهداشت از مهم‌ترین واجبات است و مسئولیت آن بر عهده کامل دولت است

سودان هنوز فاقد سازوکارهای مؤثر برای کشف و گزارش است، که باعث می‌شود آمار واقعی بسیار بالاتر از آمار اعلام شده باشد و بحران را پیچیده‌تر کند. بحران بهداشتی کنونی نتیجه مستقیم غیاب نقش فعال دولت در مراقبت‌های بهداشتی است که زندگی انسان را در اولویت قرار می‌دهد، دولتی که اسلام را اجرا می‌کند و سخن عمر بن خطاب رضی الله را به کار می‌بندد که گفت: «اگر قاطری در عراق بلغزد، خداوند در روز قیامت از من در مورد آن سؤال خواهد کرد».

راه حل‌های پیشنهادی

- ایجاد یک نظام بهداشتی که اولاً از خدا در زندگی انسان بترسد و کارآمد باشد، نه اینکه مشمول سهمیه‌بندی یا فساد شود.

- ارائه مراقبت‌های بهداشتی رایگان به عنوان یک حق اساسی برای همه رعایا. و لغو مجوز بیمارستان‌های خصوصی و منع سرمایه‌گذاری در زمینه پزشکی.

- فعال کردن نقش پیشگیری قبل از درمان، از طریق کمپین‌های آگاهی‌رسانی و مبارزه با پشه.

- بازسازی وزارت بهداشت برای اینکه مسئول زندگی مردم باشد، نه فقط یک نهاد اداری.

- اتخاذ یک نظام سیاسی که زندگی انسان را بالاتر از منافع اقتصادی و سیاسی قرار دهد.

- قطع ارتباط با سازمان‌های جنایتکار و مافیای دارو.

در تاریخ مسلمانان، بیمارستان‌ها برای خدمت رایگان به مردم برپا می‌شدند و با کفایت بالا اداره می‌شدند و از بیت المال تأمین مالی می‌شدند، نه از جیب مردم. مراقبت‌های بهداشتی بخشی از مسئولیت دولت بود، نه منتی و نه تجارتی.

آنچه امروز در سودان از شیوع همه‌گیری‌ها و غیاب دولت از صحنه رخ می‌دهد، هشداری خطرناک است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. خواسته اصلی فقط فراهم کردن بندول نیست، بلکه ایجاد یک دولت رفاه واقعی است که به زندگی انسان اهمیت می‌دهد و ریشه‌های بحران را درمان می‌کند، نه علائم آن را، دولتی که به ارزش انسان و زندگی او و هدفی که برای آن خلق شده است، یعنی عبادت خداوند یکتا، آگاه باشد. و دولت اسلامی تنها دولتی است که قادر به رسیدگی به مسائل مراقبت‌های بهداشتی از طریق نظام بهداشتی است که جز در سایه دولت خلافت راشده دوم بر منهاج نبوت که به زودی به اذن خدا برپا می‌شود، قابل اجرا نیست.

﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اسْتَجِیبُواْ لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُم لِمَا یُحْیِیکُمْ

نوشته شده برای رادیو دفتر رسانه‌ای مرکزی حزب التحریر

حاتم العطار - ایالت مصر

شرف همصحبتی با ابی اسامه، احمد بکر (هزیم) رحمه الله

شرف همصحبتی با ابی اسامه، احمد بکر (هزیم) رحمه الله

در صبحگاه بیست و دوم ربیع الاول ۱۴۴۷ هجری قمری مصادف با چهاردهم سپتامبر ۲۰۲۵ میلادی، در سن نزدیک به هشتاد و هفت سالگی، احمد بکر (هزیم)، از پیشگامان حزب التحریر، به جوار پروردگارش شتافت. سالیان متمادی دعوت را حمل کرد و در راه آن زندان طولانی و شکنجه های سخت را تحمل کرد، اما به فضل و یاری خداوند، نه سست شد و نه ضعیف شد و نه تغییر کرد و نه تبدیل نمود.

در دهه هشتاد در سوریه در دوران حکومت حافظ مقبور سال های طولانی را به صورت مخفیانه سپری کرد تا اینکه به همراه جمعی از جوانان حزب التحریر در سال 1991 توسط استخبارات هوایی دستگیر شد تا زیر نظر جنایتکاران علی مملوک و جمیل حسن، سخت ترین انواع شکنجه را ببیند، به طوری که کسی که بعد از یک دور بازجویی از ابی اسامه و برخی از رفقایش وارد اتاق بازجویی شد، به من خبر داد که تکه های گوشت پراکنده و خون روی دیوارهای اتاق بازجویی را دیده است.

بعد از بیشتر از یک سال در سلول های انفرادی شعبه استخبارات هوایی در مزه، او به همراه بقیه همکارانش به زندان صیدنایا منتقل شد تا بعداً به ده سال زندان محکوم شود، که هفت سال آن را با صبر و احتساب سپری کرد و سپس خداوند به او فرج داد.

پس از خروج از زندان، مستقیماً به حمل دعوت ادامه داد و این روند تا زمانی که دستگیری جوانان حزب آغاز شد و صدها نفر را در سوریه در اواسط ماه 12 سال 1999 شامل شد، ادامه یافت، به طوری که خانه او در بیروت مورد یورش قرار گرفت و ربوده شد تا به شعبه استخبارات هوایی در فرودگاه مزه منتقل شود تا مرحله جدیدی از شکنجه های وحشتناک آغاز شود. با وجود سن بالایش به یاری خدا صبور، ثابت قدم و محتسب بود.

پس از تقریباً یک سال، دوباره به زندان صیدنایا منتقل شد تا در دادگاه امنیت دولت محاکمه شود و متعاقباً به مدت ده سال محکوم شد که خداوند مقدر کرد تقریباً هشت سال از آن را سپری کند و سپس خداوند به او فرج داد.

من سال 2001 یک سال کامل را با او در زندان صیدنایا گذراندم، بلکه در خوابگاه پنجم (الف) سمت چپ طبقه سوم کاملاً در کنارش بودم، او را عموی عزیز خطاب می کردم.

با هم غذا می خوردیم و در کنار هم می خوابیدیم و فرهنگ و افکار را مطالعه می کردیم. از او فرهنگ را به دست آوردیم و از او صبر و ثبات را آموختیم.

او بخشنده، دوستدار مردم و مشتاق جوانان بود و در آنها اعتماد به پیروزی و نزدیکی تحقق وعده خدا را می کاشت.

او حافظ کتاب خدا بود و هر شب و روز آن را می خواند و بیشتر شب را به عبادت می گذراند و چون سپیده دم نزدیک می شد، مرا تکان می داد تا برای نماز شب و سپس نماز فجر بیدار شوم.

من از زندان خارج شدم و سپس در سال 2004 دوباره به آن بازگشتم، و ما در اوایل سال 2005 دوباره به زندان صیدنایا منتقل شدیم، تا دوباره با کسانی که هنگام خروج اول ما در پایان سال 2001 در زندان باقی مانده بودند، ملاقات کنیم، و عموی عزیز ابو اسامه احمد بکر (هزیم) رحمه الله نیز در میان آنها بود.

مدت های طولانی در مقابل خوابگاه ها قدم می زدیم تا دیوارهای زندان و میله های آهنی و دوری از خانواده و عزیزان را با او فراموش کنیم، چگونه نه، در حالی که او سال های طولانی را در زندان سپری کرد و آنچه را که سپری کرد!

و با وجود نزدیکی من به او و همراهی با او در دوره های طولانی، هرگز او را ندیدم که غر بزند یا شکایت کند، انگار که در زندان نیست، بلکه در خارج از دیوارهای زندان پرواز می کند. با قرآنی که در بیشتر اوقات تلاوت می کند پرواز می کند، با دو بال اعتماد به وعده خدا و بشارت رسولش ﷺ به پیروزی و تمکین پرواز می کند.

ما در تاریک ترین شرایط و سخت ترین شرایط به روز پیروزی بزرگ چشم دوخته بودیم، روزی که بشارت رسولمان ﷺ محقق شود «سپس خلافت بر منهاج نبوت خواهد بود». مشتاق بودیم زیر سایه خلافت و پرچم عقاب گرد هم آییم. اما خداوند مقدر کرد که از سرای شقاوت به سرای جاودانگی و بقا کوچ کنی.

از خداوند می خواهیم که در فردوس اعلی باشی و کسی را نزد خدا تزکیه نمی کنیم.

عموی عزیز ما، ابا اسامه:

از خداوند می خواهیم که تو را مشمول رحمت واسعه خود قرار دهد و در بهشت ​​های وسیع خود جای دهد و تو را با صدیقان و شهدا قرار دهد و به خاطر آزاری و عذابی که دیدی، درجات عالی در بهشت ​​را به تو پاداش دهد، و از خداوند متعال می خواهیم که ما را با رسولمان ﷺ بر سر حوض و در قرارگاه رحمتش گرد هم آورد.

تسلیت ما این است که تو به نزد مهربان ترین مهربانان می روی و جز آنچه خدا را خشنود می کند نمی گوییم، ما از آن خداییم و به سوی او باز می گردیم.

نوشته شده برای رادیو دفتر مطبوعاتی مرکزی حزب التحریر

ابو صطیف جیجو